29 Ocak 2011 Cumartesi

Ex Libris


Ex libris (Latince: kitaplardan) genellikle kitap kapağının iç tarafında veya ilk sayfalardan birinin üstünde bulunan kitap etiketin veya iyelik yazısını tanımlamak için sıkça kullanılan Latince deyiştir. Mülkiyeti (iyeliği) belirtir ve genellikle iyelik halinde (-in hali, genitif) bir isimle devam eder. Bu şöyle bir anlam yaratır: ...'nın kitaplarından veya ...'nın kütüphanesinden. Ekslibris olarak da yazılabilir.

Ekslibris, kitapseverlerin kitaplarının iç kapağına yapıştırdıkları üzerinde adlarının ve değişik konularda resimlerin yer aldığı küçük boyutlu grafik çalışmalardır. Kitabın kartviziti ya da tapusudur. İngilizce “Bookplate” olarak da bilinen Ekslibris, kitap sahibini tanıtır, onu yüceltir ve kitabı ödünç alan kişiyi geri getirmesi konusunda uyarır. Bir mülkiyet işareti, sahiplenme göstergesi olmanın yanında kitabın hırsızlığa karşı korunmasını sağlama işlevinin de olduğu söylenebilir. Sözcük olarak ...’nın kitabı, ...’nın kitaplığına ait veya ...’nın kütüphanesinden anlamına gelir.

Ekslibris önemli bir iletişim aracıdır. Bir ihtiyaç grafiği olarak doğmasına karşın, estetik kaygılarla yapılan özgün yapıtlardır. Sanatı, insanın elleri arasına, kitapların içine kadar getirir, onun büyüleyici sıcaklığını hissettirir. Çok uzun bir geçmişe sahip bu sanat dalı, yapıldığı döneme ait kültürel, tarihsel özellikleri günümüze taşıması nedeniyle de ilgi çekmekte, sanatçılar ve koleksiyoncular arasında önemli bir değiş tokuş objesi olarak kullanılmaktadır.

Ekslibrisin ilk ve en eski örneğinin M.Ö. 1400 yıllarında açık mavi renk bir fayans üzerine yapıldığı, bunun da III. Amenofis'in kitaplığına ait oldugu ve bu levhaların papirüs rulolarını korumak için kullanılan ağaç sandıklara takıldığı tahmin edilmektedir.

Gerçek anlamda Ekslibrisler matbaanın icadıyla birlikte yapılmıştır. Önceleri sadece kilisenin ve prenslerin ellerinde bulunan çok değerli el yazması kitaplar, matbaa sayesinde alt düzeydeki soylular ve eğitim görmüş burjuva sınıfı tarafından da elde edilmiştir. Böylece tek sayı olma durumunu kaybeden bu kitapların, hırsızlıktan ve kaybolmalardan korunması için özel bir mülkiyet işareti gerekliliği doğmuştur.

İlk Ekslibrisin 15. yüzyılda Güney Almanya'da kullanıldığı bilinmektedir. Bunlardan biri, 1450 yıllarında "Igler - kirpi” takma adıyla bilinen Alman papaz Johannes Knabenberg için yapılan ve çayırda bir çiçeği ısıran kirpinin resimlendiği 19 cm. boyutundaki Ekslibristir. 16. yüzyılda, kitapların çoğalmasıyla yaygınlaşan Ekslibrisler, sadece Almanya'da değil diğer Avrupa ülkelerinde de görülmeye başlanmıştır. Albrecht Dürer (1471-1528), Lucas Cranach (1472-1553), Edvard Munch (1863-1944), Kaethe Kolwitz (1867-1945), Emil Nolde (1867-1956), Paul Klee (1879-1940), Pablo Picasso (1881-1973), Oscar Kokoschka (1888-1980) gibi ünlü sanatçılar, zamanın önemli devlet ve bilim adamlarıyla yakınlarına Ekslibris yapmışlardır.


Bunlar da ekslibrisler hakkında detaylı bilgi edinebileceğiniz, örnekler görebileceğiniz ekslibris ilgililerinin dernekleri ve web siteleri: 

 
 
Ben ekslibrislerle birkaç sene önce, lisans öğrencisi olduğum dönemde üniversitemizde yapılan bir sergiyle tanışmıştım. Sergiyi kapanana kadar defalarca ziyaret ettim ve ufacık kağıtlara yapılmış özenli çalışmalar karşısında büyülendim. O dönemde Jostein Gardeer’in İskambil Kağıtlarının Esrarı isimli romanından etkilenip ben de kendime naçizane bir ekslibris çizmiştim. (Bu arada Sophie’nin Dünyası’ndan ziyade İskambil Kâğıtlarının Esrarı’nı şiddetle öneririm. İskambil kâğıtlarını kitap ayracı olarak kullanmak da hoş bir şeydir. ) Ekslibrislerin üstünde “ex libris” yazısının ve isminizin okunması gerekiyor. İsmimi ifşa etmemek adına üstünü kırmızıyla boyadım. Bir tarayıcım olmadığından fotoğraf makinesiyle çekilmiş kötü bir görüntü koyuyorum ama “buradan” muazzam ekslibris örnekleri görmeniz de mümkün. 

3 Yorum:

piktobet dedi ki...

sanat olarak şahane, özel mülkiyet bakımından abartılı bir sahiplenme.. kitaplar sokaklara aittir bence.

bendenbenkim dedi ki...

Bana ait olmasını istediğim sokaklar var öyleyse. :)

piktobet dedi ki...

bir itirazım olmaz buna sanırım :)